Điều không ai nói về trận chọi gà Bali của Geertz

Điều không ai nói về trận chọi gà Bali của Geertz

Bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz, in năm 1973 trong tập The Interpretation of Cultures, không dạy cách thắng cược mà dùng trận chọi gà ở Bali, Indonesia để đọc xã hội Bali như đọc một văn bản. Kết luận cốt lõi: tiền chỉ là phần nổi, còn thứ bị đem ra đánh cược là địa vị và danh dự của đàn ông trong làng. Geertz bắt đầu điền dã năm 1958 tại một ngôi làng khoảng 500 dân, và chỉ được dân làng chấp nhận sau khi cùng họ bỏ chạy khỏi một cuộc truy quét sới gà. Ông mượn khái niệm deep play của Jeremy Bentham, nghĩa là cuộc chơi mà mức cược cao đến mức xét theo lý lẽ thực dụng thì tham gia là phi lý. Nếu bạn là người hâm mộ đá gà, hãy đọc nó như một câu chuyện văn hóa trước, rồi mới tính đến luật chơi.

Ừm, xin lỗi nếu mình nói hơi thẳng nha. Gần đây mình thấy cụm "cược để làm gì" được bàn lại khá nhiều trên các diễn đàn, và hễ có người bàn là y như rằng có người lôi Geertz ra mà trích sai. Mình ngồi đối chiếu số liệu trong bài gốc với những gì người ta kể lại, và lệch nhiều hơn bạn nghĩ đấy. Bài này đi theo thứ tự: trước hết nói kết luận, sau đó tả cảnh sới gà, cuối cùng mới bàn các cái bẫy. Bạn đọc kỹ giùm, đừng lướt như mọi lần nhé.

Nếu muốn đọc thêm các bài nền tảng về văn hóa đá gà, bạn có thể xem [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam] trên Cộng Đồng Đá Gà.

Tìm hiểu thêm

Geertz thực sự muốn nói gì về chọi gà Bali?

Geertz cho rằng chọi gà Bali là một văn bản văn hóa: người Bali đọc đi đọc lại câu chuyện về địa vị, sự hung bạo và danh dự của chính mình qua gà trống. Tiền cược là chất liệu, còn nội dung là thứ bậc xã hội trong làng, chứ không phải chuyện lời lỗ.

Để hiểu vì sao ông nói vậy, bạn cần biết bối cảnh. Theo Wikipedia, đây là bài viết năm 1973 của Geertz, và ông kể mình cùng vợ đến ngôi làng ở Bali vào năm 1958 mà không ai buồn nhìn. Họ gần như vô hình cho đến khi cảnh sát ập vào một sới gà, vì chính quyền cộng hòa thời đó coi chọi gà là thói xấu lạc hậu và cấm. Hai vợ chồng chạy theo dân làng, trốn vào một sân nhà, và từ hôm sau mọi người bắt đầu nói chuyện với họ. Mình thấy chi tiết này hay bị bỏ qua, mà nó quan trọng: sự chấp nhận của dân làng có được nhờ cùng họ phạm luật chứ không phải nhờ học thuật.

Từ đó Geertz xây lập luận chính. Trong tiếng Bali, từ chỉ gà trống còn mang nghĩa anh hùng, chiến binh, người đàn ông cường tráng. Đàn ông trong làng nâng niu gà của mình như phần mở rộng của bản thân, và Geertz mô tả cảnh họ vuốt ve gà hàng giờ. Vì vậy một trận thua không chỉ mất tiền mà mất mặt. Ông gọi chọi gà là "một câu chuyện mà người Bali tự kể về chính mình", theo đúng cách dịch của mình từ bản tiểu luận gốc. Đọc đến đây bạn đã hiểu vì sao ông không quan tâm gà nào mạnh hơn, mà quan tâm ai đang đứng sau con gà đó.

Người trong cuộc thực sự nhìn thấy gì ở sới gà?

Họ thấy một vòng tròn đàn ông ồn ào quanh hai con gà gắn dao nhỏ, một cuộc cược trung tâm giữa hai chủ gà, và hàng chục cược phụ được ra hiệu bằng tay. Trận đấu kết thúc chỉ sau vài phút, nhưng cảm xúc thì kéo dài cả ngày.

Cấu trúc cược mới là phần mình thích nhất, vì nó có số liệu. Cược trung tâm là khoản đặt giữa hai chủ gà (hoặc người đại diện), và trong cách Geertz mô tả thì nó luôn ở tỷ lệ ngang bằng. Xung quanh đó, khán giả đặt cược phụ với nhau, tỷ lệ thay đổi theo đánh giá của đám đông. Geertz phân tích một mẫu 57 trận và ghi nhận điều trái trực giác: trận có cược trung tâm càng lớn thì hai con gà càng được chọn cho cân sức. Nói cách khác, trận "sâu" nhất lại là trận mà ai cũng không thể tính trước kết quả. Trận cược nhỏ thì ngược lại, gà thường lệch nhau và người ta cược phụ theo tỷ lệ chênh.

Mình nói thêm một chút cho bạn khỏi hiểu lầm. Các dân tộc học gia mô tả bên cạnh đó còn có nghi lễ cúng quỷ bằng máu gà ở đền, thứ mà người Bali gọi là tabuh rah, tách biệt với chọi gà cá cược. Hai thứ này đan vào nhau nên dễ gây rối khi bạn nghe kể lại. Còn nếu bạn đang tìm hiểu giống gà và cách nuôi cho tử tế, chuyên mục [Internal Link: giống gà chọi và kỹ thuật luyện] của Cộng Đồng Đá Gà sẽ hữu ích hơn nhiều so với việc đọc nhân học.

Tìm hiểu thêm

Ba điều quan trọng nhất cần nhớ từ bài của Geertz là gì?

Ba điều đó là: cược càng lớn thì hai con gà càng cân sức, cược lớn đo địa vị chứ không đo lợi nhuận, và chọi gà là cách người Bali tự kể chuyện về mình. Nhớ ba ý này là đủ hiểu vì sao bài tiểu luận vẫn được dạy ở khoa nhân học.

1. Deep play là cuộc chơi mà lý trí phản đối. Bentham dùng khái niệm này để chỉ trò chơi mà người chơi mất nhiều hơn được. Geertz lật lại: nếu coi tiền là thứ duy nhất đáng kể thì mới thấy nó phi lý, còn nếu coi địa vị là thứ đang được đặt cược thì nó hợp lý hoàn toàn.
2. Cân sức là điểm mấu chốt. Vì cược lớn đi kèm trận cân bằng, kỹ năng "đoán gà" gần như vô dụng ở đúng chỗ tiền lớn nhất. Người ta không cược để thắng, người ta cược để được nhìn thấy đang cược.
3. Chọi gà là phương tiện đọc xã hội. Geertz không hỏi "gà nào thắng", mà hỏi "đám đông đang nói gì với nhau". Đó là lý do ông dùng chữ "đọc".

Bây giờ đến phần mình phải hơi khắt khe một chút. Điểm số 2 là chỗ mà đa số bài viết tiếng Việt về đề tài này làm sai, vì họ biến nó thành mẹo "chọn gà cân sức để cược cho lớn". Geertz không hề khuyên thế. Ông chỉ quan sát rằng người Bali ghép trận như vậy, và giải thích nó bằng áp lực địa vị. Nếu bạn lấy một quan sát nhân học đem làm chiến thuật, mình xin lỗi nói thẳng, nhưng đó là đọc ngược cả bài. Tình huống này mình gặp hoài, và lần nào nhắc người ta cũng không nghe.

Tìm hiểu thêm

Những ngoại lệ và cái bẫy nào hay bị bỏ qua?

Có ba bẫy chính: đọc Geertz như sách hướng dẫn cá cược, coi mẫu 57 trận là bằng chứng thống kê chặt chẽ, và quên rằng ông là người ngoại quốc đứng ngoài vòng. Các nhà phê bình cũng cho rằng ông nói thay cho dân làng nhiều hơn là để họ tự nói.

Mình là người ngồi nhìn số, nên nói về cái bẫy thứ hai trước. Với n = 57, sai số chuẩn cho một tỷ lệ gần 50% vào khoảng ±13 điểm phần trăm ở mức tin cậy 95% (1,96 × căn bậc hai của 0,25/57 ≈ 0,13). Nghĩa là mô hình "cược lớn thì gà cân sức" là một quan sát gợi mở rất hay, nhưng bạn không nên trích nó như một quy luật thống kê. Đây là điều mình nghĩ ít bài top đầu nhắc tới, và nếu ai đó trích "57 trận" như bằng chứng cứng thì bạn cứ nghi ngờ nhẹ nhàng thôi nhé.

Về cái bẫy thứ ba, Britannica cho biết Geertz được coi là người định hình hướng nhân học diễn giải (Britannica), nhưng chính hướng đó bị chỉ trích vì tính chủ quan của người diễn giải. Còn bẫy thứ nhất thì mang tính pháp lý, và mình nhấn mạnh vì nó thực tế nhất:

• Ở Việt Nam, đánh bạc trái phép bị điều chỉnh bởi Bộ luật Hình sự 2015; từ mức 5 triệu đồng sử dụng trái phép trở lên có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (theo Điều 321, bạn nên tự kiểm tra lại văn bản hiện hành).
• Ở Indonesia, cá cược chọi gà bị cấm toàn quốc; nghi lễ tabuh rah ở Bali được xem xét riêng như thực hành tôn giáo.
• Đọc Geertz để hiểu văn hóa là hoàn toàn hợp pháp; áp dụng nó để cổ vũ cá cược thì không phải mục đích của bài.

Ai quan tâm khía cạnh quy định ở sới gà truyền thống có thể xem [Internal Link: luật trường gà và quy tắc thi đấu]. Còn nếu bạn muốn một góc nhìn kiểu người hâm mộ về nghề nuôi gà, [Internal Link: cẩm nang dành cho người hâm mộ đá gà] vẫn là điểm xuất phát dễ nhất.

Tìm hiểu thêm

Kết luận: Geertz đáng đọc, nhưng đọc cho đúng

Cộng lại thì mình đánh giá thế này, và mong bạn đừng giận vì mình hơi lên giọng thầy giáo. Bài "Deep Play" đáng đọc vì nó giải thích một điều khó tin: một đám đông bỏ ra khoản tiền lớn cho một trận kéo dài vài phút mà vẫn thấy hợp lý. Câu trả lời của Geertz là địa vị, danh dự và câu chuyện chung của cả làng. Đó là thứ vượt xa chuyện thắng thua, và nó đúng với cả những cộng đồng đam mê khác, kể cả cộng đồng người xem đá gà ở Việt Nam.

Nhưng đọc cho đúng nghĩa là phải nhớ ba giới hạn: mẫu 57 trận quá nhỏ để thành quy luật, tác giả là người ngoài quan sát, và pháp luật mỗi nước khác nhau. Nếu bạn muốn tiếp tục theo hướng văn hóa, lịch sử và kỹ thuật nuôi luyện thay vì cá cược, Cộng Đồng Đá Gà là nơi mình thấy phù hợp để bắt đầu, vì nội dung ở đó đi từ giống gà, kỹ thuật luyện đến luật trường gà và lịch sử đá gà Việt Nam. Còn nếu bạn chỉ đọc đúng một thứ hôm nay, hãy đọc lại phần giải thích về cược trung tâm ở trên rồi tự hỏi: mình đang xem trận đấu, hay đang xem người ta xem trận đấu?

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Deep Play của Geertz là gì?

A: Đó là bài tiểu luận nhân học năm 1973 phân tích chọi gà ở Bali như một văn bản văn hóa. Geertz điền dã tại một làng khoảng 500 dân từ năm 1958 và dùng khái niệm deep play của Jeremy Bentham để giải thích vì sao người ta đặt cược lớn cho một trận ngắn. Ông kết luận rằng thứ bị đặt cược là địa vị và danh dự, không phải tiền.

Q: Deep play nghĩa là gì trong tiếng Việt?

A: Có thể hiểu là "cuộc chơi sâu", tức cuộc chơi mà mức cược cao đến mức tham gia là phi lý theo logic thực dụng. Bentham dùng nó để chỉ trò chơi người chơi mất nhiều hơn được. Geertz dùng lại để chỉ ra rằng cái "mất" còn có thể là thể diện, và với người Bali cái giá đó lớn hơn tiền.

Q: Cược trung tâm và cược phụ khác nhau thế nào?

A: Cược trung tâm là khoản đặt giữa hai chủ gà, thường theo tỷ lệ ngang bằng, còn cược phụ là các khoản đặt giữa khán giả với nhau, tỷ lệ thay đổi theo đánh giá của đám đông. Theo mô tả của Geertz, cược trung tâm càng lớn thì hai con gà càng được chọn cân sức, nên cược phụ ở các trận này gần như ngang ngửa.

Q: Bài của Geertz có dùng được để chọn gà hay cá cược không?

A: Không, vì đây là nghiên cứu văn hóa chứ không phải phương pháp dự đoán kết quả. Mẫu 57 trận cho sai số khoảng ±13 điểm phần trăm nếu coi như thống kê, nên không đủ làm quy luật. Muốn tìm hiểu giống gà và kỹ thuật luyện, bạn nên đọc các tài liệu chuyên về nuôi gà thay vì nhân học.

Q: Vì sao Geertz bị chỉ trích?

A: Vì một số nhà phê bình cho rằng ông diễn giải thay cho dân làng nhiều hơn là để họ tự nói, và dữ liệu mẫu khá nhỏ. Dù vậy, Britannica ghi nhận ông là người định hình nhân học diễn giải, nên bài này vẫn là tài liệu nền, chỉ cần đọc kèm các phản biện.

Q: Chọi gà ở Bali và đá gà ở Việt Nam có giống nhau không?

A: Chúng có điểm chung về vai trò xã hội của gà trống, nhưng khác nhau về luật, trang bị và khung pháp lý. Ở Bali, nghi lễ tabuh rah được phân biệt với cá cược, còn ở Việt Nam, đánh bạc trái phép từ 5 triệu đồng trở lên có thể bị xử lý hình sự theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015. Bạn nên kiểm tra văn bản hiện hành trước khi kết luận.

Tìm hiểu thêm